Kesilmiş eksen
En yaygın hile: dikey eksenin sıfırdan başlamaması.
Küçük bir farkı, büyük göstermek için eksen dar bir aralıkta başlatılıyor. Yüzde 2’lik bir fark, grafikte dramatik bir sıçrama gibi görünüyor.
Aynı iki sayı. Solda dramatik fark, sağda küçük fark. Bir çubuk grafik gördüğünüzde, dikey eksenin nerede başladığına bakın.
Ölçek oyunu
Doğrusal ve logaritmik ölçek, aynı veriyi çok farklı gösteriyor.
Uzun dönemli getiri grafiklerinde doğrusal ölçek, yakın dönemi devasa, uzak geçmişi yassı gösterir. Bu, erken dönemdeki yüzdesel hareketleri gizler.
Türkiye gibi yüksek enflasyonlu bir piyasada bu fark özellikle büyük. Bir strateji, doğrusal ölçekte son yıllardaki nominal büyüme sayesinde harika görünebilir. Logaritmik ölçek gerçek yüzdesel hikayeyi gösterir.
Dönem seçimi
Grafiğin başlangıç ve bitiş noktası, hikayeyi belirliyor.
Bir stratejiyi en kötü noktasından başlatırsanız, harika görünür. En iyi noktasından başlatırsanız, vasat.
Bir performans grafiği gördüğünüzde, dönem seçimini sorgulayın. Neden tam o tarihte başlıyor? Biraz kaydırınca hikaye değişir mi?
Çift eksen
İki farklı ölçekli seriyi tek grafikte, iki ayrı eksenle göstermek.
Bu, iki seri arasında sahte bir ilişki yaratabiliyor. Eksenleri ayarlayarak, ilgisiz iki seriyi birlikte hareket ediyormuş gibi gösterebilirsiniz.
Çift eksenli bir grafik gördüğünüzde, iki eksenin nasıl ölçeklendiğine dikkat edin. İlişki gerçek mi, yoksa eksen ayarının ürünü mü?
Kiraz toplanmış örnekler
Bir grafik, en iyi örneği gösteriyor olabilir.
“Modelimiz bu hisseyi tam dipten yakaladı” grafiği etkileyici. Ama kaç hissede yakalayamadı? Tek bir başarılı örnek, ortalamayı temsil etmiyor.
Tekil örnekler yerine, bütün örneklerin dağılımını isteyin. Bir başarı hikayesi, sistematik bir sonuç değil.
Görsel ağırlık
Bazı grafikler, renk, alan ve vurguyla dikkati yönlendiriyor.
Büyük, parlak, dikkat çekici bir alan, önemsiz bir bilgiyi öne çıkarabiliyor. Küçük, soluk bir uyarı, önemli bir sınırı gizleyebiliyor.
Bir grafiğin neyi vurguladığına ve neyi köşeye ittiğine dikkat edin. Vurgu, mesajı şekillendiriyor.
Nasıl okumalı
Bir grafik gördüğünüzde şunları kontrol edin.
Dikey eksen sıfırdan mı başlıyor? Kesilmiş eksen farkları abartır.
Ölçek doğrusal mı logaritmik mi? Uzun dönemde log daha dürüst.
Dönem seçimi neden bu? Kiraz toplanmış olabilir.
Çift eksen varsa, ilişki gerçek mi eksen ayarı mı?
Tekil örnek mi, dağılım mı gösteriliyor?
Ve grafik neyi vurgulayıp neyi gizliyor?
Sayılar doğru olsa bile, sunum yanıltabilir. Eleştirel bir göz, grafiğin arkasındaki gerçeği görüyor.
Sıradaki
Sıradaki yazıda korelasyon tablosunu nasıl okuyacağımızı ele alıyoruz. Çok sayıda ilişkiyi bir arada gösteren bu tablo, hem faydalı hem tuzaklı.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.