En pahalı hatalar analizde değil, davranışta

Yatırımcıların gerçekleşen getirisi, yatırım yaptıkları araçların getirisinin genelde altında kalıyor. Fon iyi performans gösteriyor ama fona yatırım yapanlar aynı performansı elde edemiyor.

Sebep, aracın kötü olması değil. Giriş ve çıkış zamanlaması. Yani davranış.

Bu yazı, tekrarlanan davranış kalıplarını ve onlara karşı ne yapılabileceğini anlatıyor.

Kayıptan kaçınma

Aynı büyüklükteki bir kaybın acısı, bir kazancın verdiği hazdan daha güçlü hissediliyor.

Bunun pratikteki sonucu tuhaf. Zarardaki pozisyonu satmak zorlaşıyor, çünkü satmak zararı gerçek kılıyor. Kağıt üzerindeyken hâlâ “toparlar” diyebiliyorsunuz.

Aynı anda kârdaki pozisyonu erken satma eğilimi oluyor, çünkü kârı kilitlemek iyi hissettiriyor.

Sonuç: kazananları erken satıp kaybedenleri uzun tutmak. Tam tersi yapılması gerekenin.

Karşı önlem: kararı fiyatınıza göre değil, şirketin durumuna göre verin. “Ne kadar zarardayım” sorusunun cevabı, satıp satmama kararınıza girmemeli. Sizin maliyetiniz piyasayı ilgilendirmiyor.

Batık maliyet

Bir pozisyona çok para ve çok zaman harcadığınızda, ondan vazgeçmek zorlaşıyor.

“Bu kadar bekledim, şimdi mi satacağım” düşüncesi tipik.

Halbuki harcanan zaman geri gelmiyor. Tek soru şu: bugün elimde nakit olsa, bu hisseyi bu fiyattan alır mıydım. Cevap hayırsa, tutmanın gerekçesi yok.

Onay arayışı

Bir hisse aldıktan sonra o hisse hakkında olumlu içerik aramaya başlıyorsunuz. Olumsuz görüşleri ya görmüyor ya da önemsizleştiriyorsunuz.

Bu, kararınızı sağlamlaştırmıyor, sadece rahatlatıyor.

Karşı önlem: pozisyon almadan önce karşı tezi yazın. Bu yatırımın yanlış olması için ne olması gerekir. Sonra o maddeleri takip edin. Biri gerçekleşirse tezinizi gözden geçirin.

Sürü davranışı

Herkes bir hisseden bahsediyorsa, o hisse zaten fiyatlanmıştır.

Sosyal medyada bir isim öne çıktığında, çoğu zaman hareketin başında değil ortasında ya da sonundasınız.

Ayrıca sürüye katılmanın psikolojik bir konforu var. Herkesle birlikte yanılmak, tek başına yanılmaktan daha kolay taşınıyor. Bu, profesyonellerde bile görülen bir eğilim.

Borsa İstanbul üzerine yapılan çalışmalar, özellikle yüksek volatilite dönemlerinde sürü davranışının belirginleştiğini gösteriyor.

Aşırı güven

İnsanlar tahmin yeteneklerini olduğundan yüksek görüyor. Bu, en çok belirsiz konularda ortaya çıkıyor, çünkü orada haksız çıktığınızı hemen göremiyorsunuz.

Aşırı güvenin en somut sonucu, çok fazla işlem yapmak. Ve işlem maliyeti getiriyi doğrudan yiyor.

Karşı önlem: kararlarınızı yazın. Neden aldınız, ne bekliyorsunuz, ne kadar sürede. Sonra geriye dönüp bakın. Bu kayıt, hafızanızın sizi kandırmasını engelliyor.

Çünkü hafıza kandırıyor. İsabetli tahminlerinizi hatırlıyor, tutmayanları unutuyorsunuz.

Ankraj

İlk gördüğünüz sayıya takılıp kalmak.

“Bu hisse 80 liraydı, şimdi 40, ucuz.” Halbuki 80 lira bir referans noktası değil, sadece geçmişte bir gündü. Şirket o günden beri değişmiş olabilir.

Aynı şekilde kendi maliyetinize ankraj olmak. “Ben 60’tan aldım, 60’a gelince satarım.” Piyasa sizin maliyetinizi bilmiyor ve umursamıyor.

Yakın geçmiş etkisi

Son dönemde olanların gelecekte de olacağını varsayma eğilimi.

Piyasa uzun süre yükseldiyse, yükselmeye devam edeceğini hissediyorsunuz. Uzun süre düştüyse, hiç toparlanmayacağını.

Bu, en kötü zamanlarda en kötü kararları verdiren mekanizma. En iyimser olduğunuz an genelde tepeye yakın, en karamsar olduğunuz an dibe yakın.

Kaçırma korkusu

Bir hisse hızla yükselirken, dışarıda kalmak fiziksel bir rahatsızlık yaratıyor.

Bu duyguyla yapılan alımlar genelde en kötü fiyattan yapılan alımlar oluyor.

Karşı önlem: kaçırdığınız fırsatların sayısı sonsuz. Her gün birileri bir şeyde kazanıyor ve siz onların hepsinde olamazsınız. Kaçırmak normal durumdur, istisna değil.

Ne yapılabilir

Bu eğilimleri ortadan kaldıramazsınız. Bilmek de yetmiyor, çünkü an geldiğinde yine hissediyorsunuz.

Yapılabilecek şey, karar anını duygudan uzaklaştırmak.

Yazılı bir plan yapın. Ne alacağınızı, ne kadar alacağınızı, ne zaman satacağınızı önceden yazın. Kriz anında karar vermek yerine, sakinken yazdığınız planı uygulayın.

Kararlarınızı kaydedin. Tarih, sebep, beklenti. Sonra gözden geçirin. Bu, hem öğrenmenin hem dürüst kalmanın yolu.

Otomatikleştirin. Düzenli katkı yapıyorsanız otomatik talimat verin. Karar vermek zorunda kalmadığınız her nokta, hata yapma ihtimalini azaltıyor.

Bakma sıklığınızı azaltın. Portföyünüze günde beş kez bakmak, daha iyi karar vermenizi sağlamıyor. Sadece daha çok dalgalanma görüp daha çok işlem yapmanıza yol açıyor.

Performansınızı dürüst ölçün. Endeksle karşılaştırın, işlem maliyetlerini ve vergiyi dahil edin. Rahatsız edici ama gerçeği söyleyen tek şey bu.

Yanlış olduğunuzda kabul edin. Tez değiştiyse pozisyon değişmeli. Fiyat düştüğü için değil, gerekçe geçersiz kaldığı için satmak, disiplinin kendisi.

Son bir not

Bu yazıda anlatılan hataların hiçbiri zeka eksikliğinden kaynaklanmıyor. Zeki insanlar da aynı hataları yapıyor, hatta bazen daha fazla, çünkü kendilerine daha çok güveniyorlar.

Fark yaratan şey analiz kalitesi değil, süreç disiplini.

İyi bir süreç, ortalama bir analizle bile iyi sonuç verebiliyor. Kötü bir süreç, mükemmel bir analizi bile boşa çıkarıyor.

Sıradaki

Serinin son yazısı bir sözlük. Bu seride geçen ve borsada sık karşılaşacağınız terimlerin kısa tanımları.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.