Yıldız, Ana, Alt pazar: hissenin pazarı ne anlatır?

Hisse detay ekranlarında kodun yanında küçük bir ibare durur: Yıldız Pazar, Ana Pazar ya da Alt Pazar. Çoğu yatırımcı bunu bir etiket olarak geçer. Oysa pazar, hissenin hangi kurallarla işlem gördüğünü, hangi endekslere girebileceğini ve kurumsal paranın ona ulaşıp ulaşamayacağını belirler.

Pazarlar neye göre ayrılır?

Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda şirketler başlıca üç pazara dağılır: Yıldız Pazar, Ana Pazar ve Alt Pazar. Ayrımın temel ölçütü halka açık kısmın büyüklüğüdür; fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri, dolaşım oranı ve işlem görme sıklığı gibi ölçütler birlikte değerlendirilir.

Eşikler sabit değildir. Borsa İstanbul bunları dönemsel olarak gözden geçirir ve şirketleri belirli aralıklarla yeniden değerlendirip pazarlar arasında taşır. Güncel eşikler ve değerlendirme takvimi Borsa İstanbul’un pazar kurallarında yazar; sayılar dönemsel olarak değişir.

Kabaca şöyle düşünün: Yıldız Pazar büyük ve likit şirketlerin, Ana Pazar orta ölçeklilerin, Alt Pazar küçük ve az işlem gören şirketlerin pazarıdır.

Yakın İzleme Pazarı ve diğerleri

Üç ana pazarın dışında birkaç özel pazar var.

Yakın İzleme Pazarı, belirli koşulları taşıyan şirketler içindir: finansal tablolarını zamanında açıklamayan, bağımsız denetimden olumsuz görüş ya da görüş bildirmekten kaçınma alan, faaliyetleri önemli ölçüde duran, hakkında tedbir uygulanan ya da kotasyon şartlarını kaybetme riski taşıyan şirketler buraya alınır. Bu pazar bir uyarı etiketidir; hissenin burada olması tek başına batacağı anlamına gelmez ama nedenini mutlaka öğrenmeniz gerekir.

Piyasa Öncesi İşlem Platformu, halka açık statüsünde olup borsada kote olmayan şirketlerin paylarının işlem gördüğü platformdur. Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı ise yalnız nitelikli yatırımcılara açıktır. Yapılandırılmış ürünler ve fonlar da kendi pazarlarında işlem görür.

İşlem yöntemi pazara göre değişir

Pazar yalnız bir sınıflandırma değildir; işlem kurallarını da taşır.

Büyük pazarlarda sürekli işlem yöntemi geçerlidir: emirler gün boyu anında eşleşir. Bazı pazarlarda ise tek fiyat yöntemi uygulanır: emirler belirli bir süre toplanır ve günde birkaç kez tek bir fiyattan eşleştirilir. Hangi pazarın hangi yöntemle çalıştığı Borsa İstanbul’un güncel kurallarında yazar.

Tek fiyat yöntemi yatırımcı için şu demektir: emriniz anında gerçekleşmez, eşleşme saatini beklersiniz; fiyatı anlık değil, toplanan emirlerin dengesi belirler. Stop ya da hızlı çıkış mantığıyla çalışan yaklaşımlar bu pazarlarda işlemez.

Kredili işlem ve açığa satış izni doğrudan pazara değil, fiili dolaşım değerine göre belirlenen pay grubuna (A, B, C, D) bağlıdır; küçük pazarlardaki hisseler çoğunlukla alt gruplara düştüğü için kredili alıma kapalı olur.

Endeks ve kurumsal para

BIST 100 ve BIST 50 gibi ana endekslerin bileşenleri belirli pazarlardaki hisseler arasından seçilir. Alt pazarlardaki bir şirket ne kadar büyürse büyüsün, pazarı değişmeden bu endekslere giremez.

Bunun dolaylı sonucu kurumsal paradır. Endeks fonları ve endeksi kıyas alan portföyler yalnız bileşenleri alır; birçok fonun iç kuralı da yatırım yapılabilir hisseleri pazar ve likidite ölçütüyle sınırlar. Pazar yükselişi bu paranın kapısını açar, pazar düşüşü kapatır.

Endeks değişikliklerinin fiyata etkisini daha önce ayrı bir yazıda ele almıştık; pazar değişikliği onun bir adım öncesidir.

Pazar değişikliği nasıl okunur?

Yukarı taşınma genellikle olumlu okunur: görünürlük, likidite ve kurumsal talep artar. Ama taşınma şirketin büyümesinin sonucudur, sebebi değil; haber çıktığında bu çoğu zaman fiyata girmiştir.

Aşağı taşınma iki türlüdür. Ölçüt kaynaklı düşüş (fiili dolaşım değerinin küçülmesi) likidite kaybı anlamına gelir. Yakın İzleme Pazarı’na alınma ise nitelik olarak farklıdır; arkasında finansal ya da hukuki bir sorun vardır ve gerekçesi duyuruda yazar.

Kontrol listesi

• Hisse hangi pazarda, bu pazarda hangi işlem yöntemi geçerli?
• Yakın İzleme Pazarı’ndaysa gerekçe ne, ne zamandır orada?
• Pazar, hissenin girebileceği endeksleri sınırlıyor mu?
• Aracı kurumunuz bu pazardaki hisselerde kredili işleme izin veriyor mu?
• Son pazar değişikliği ne zaman, hangi yönde oldu?

Sıradaki

Sıradaki yazıda pazar ölçütlerinin de dayandığı bir kavramı açıyoruz: halka açıklık oranı ile fiili dolaşımdaki pay oranı neden aynı şey değil.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.