Fiyat tam olarak nasıl oluşuyor: emir defterinin içi

Ekranda tek bir fiyat görüyorsunuz. Arkasında bir liste var ve o listeyi okuyabilmek, borsayı anlamanın en somut adımlarından biri.

Defterde ne var

Emir defteri iki taraftan oluşuyor.

Bir tarafta almak isteyenler var. Her biri şunu söylüyor: “şu fiyattan şu kadar alırım.” En yüksek teklifi veren en üstte.

Diğer tarafta satmak isteyenler var. “Şu fiyattan şu kadar satarım.” En düşük isteyen en üstte.

Bu iki taraf birbirine değmediği sürece işlem olmaz.

Makas neden önemli

En iyi alış ile en iyi satış arasındaki farka makas deniyor.

Yukarıdaki örnekte makas 10 kuruş, yani fiyatın binde 2,4’ü kadar. Hemen alıp hemen satsanız bu kadar kaybedersiniz. Hiçbir şey yapmadan.

Likit hisselerde makas dardır. İşlem hacmi düşük hisselerde yüzde 1’i, hatta 2’yi bulabilir. Bu, o hisseyi alır almaz yüzde 2 zararda olmanız demek.

Bu yüzden işlem hacmi, bir hisseye bakarken ilk kontrol edeceğiniz şeylerden biri olmalı. Fiyat grafiği ne kadar güzel olursa olsun, giriş ve çıkış maliyeti yüksekse o güzellik size ulaşmıyor.

Derinlik ne demek

Sadece en iyi fiyata değil, arkasındaki kademelere de bakın.

Yukarıdaki defterde 42,60’ta sadece 300 lot satıcı var. Siz 1000 lot almak isterseniz, 300’ü 42,60’tan, 150’si 42,70’ten, kalanı 42,80’den gerçekleşir. Ortalama maliyetiniz 42,60 değil, ondan yüksek olur.

Derinlik, defterin kademelerindeki toplam miktar. Derinlik azsa küçük emirler bile fiyatı oynatıyor demektir.

Pratik test: almayı düşündüğünüz miktarı defterdeki kademelerle karşılaştırın. Emriniz ilk iki kademeyi aşıyorsa, o hisse sizin büyüklüğünüz için ince demektir.

Sıra kuralı

Aynı fiyattan birden fazla emir varsa hangisi önce gerçekleşir?

Genel kural fiyat ve zaman önceliği. Daha iyi fiyat veren önce gelir. Fiyat aynıysa önce giren emir önce gerçekleşir.

Bu, tavan fiyatta neden beklemenin genelde işe yaramadığını açıklıyor. Sizden önce sıraya girmiş binlerce lot var ve o gün satıcı gelmiyorsa sıra size ulaşmıyor.

Fiyat nasıl hareket ediyor

Şimdi asıl mekanizma.

Bir alıcı gelip 42,60’tan almaya razı olursa, oradaki 300 lot satıcıyla eşleşir ve işlem gerçekleşir. Son fiyat 42,60 olur.

O kademe tükendiyse, artık en iyi satış 42,70. Bir sonraki alıcı oradan almak zorunda.

Yani fiyat, alıcıların satış kademelerini yukarı doğru yemesiyle yükseliyor. Ya da satıcıların alış kademelerini aşağı doğru yemesiyle düşüyor.

“Fiyat yükseldi” cümlesinin altında olan şey tam olarak bu. Sihir yok, sadece defterin tüketilmesi var.

Kim fiyatı oynatıyor

Buradan çıkan önemli bir sonuç var: fiyatı hareket ettiren, sabırsız olan taraf.

Limit emir girip bekleyen kişi fiyat oluşturmuyor, likidite sağlıyor. Piyasa emriyle gelip defteri yiyen kişi fiyatı hareket ettiriyor.

Bu yüzden büyük fonlar emirlerini parçalayarak veriyor. Bir anda büyük bir emir gönderirseniz fiyatı kendinize karşı hareket ettirirsiniz ve ortalama maliyetiniz kötüleşir.

Küçük yatırımcı için bunun pratik karşılığı şu: aceleniz yoksa limit emir girin ve bekleyin. Makası siz ödemek yerine, size ödeyen taraf olun.

Defterde gördüğünüz her şey gerçek değil

Bir uyarı gerekiyor.

Emir defterindeki büyük emirler her zaman gerçek niyeti göstermiyor. Bir emir girilip saniyeler içinde iptal edilebiliyor. Bazı katılımcılar bunu bilinçli olarak yapıyor.

Ayrıca bazı emirler defterde hiç görünmüyor. Yani gördüğünüz derinlik, gerçek derinliğin tamamı olmayabilir.

Bu yüzden defter okumayı kısa vadeli tahmin aracı olarak kullanmak riskli. Maliyet tahmini için kullanmak ise güvenli ve faydalı. Birincisi için sürekli takip gerekir, ikincisi için bir bakış yeter.

Açılış ve kapanış farkı

Sürekli işlem sırasında emirler tek tek eşleşiyor. Ama açılış ve kapanışta farklı bir mekanizma çalışıyor.

Orada emirler toplanıyor ve en çok işlem hacmi yaratacak tek bir fiyat hesaplanıyor. Sonra bütün eşleşen emirler o tek fiyattan gerçekleşiyor.

Bu yüzden kapanış fiyatı, gün içindeki son işlemden farklı olabiliyor ve endeks hesaplarında genelde kapanış eşleşmesi fiyatı kullanılıyor.

Pratik kontrol listesi

Bir hisse almadan önce deftere bakıp şunları kontrol edin.

Makas ne kadar. Fiyatın yüzde kaçı.

İlk üç kademede toplam ne kadar lot var. Sizin emriniz bunun neresinde kalıyor.

Alış ve satış tarafındaki derinlik dengeli mi, yoksa bir taraf çok mu ince.

Bu üç bakış otuz saniye sürüyor ve emrinizi nasıl gireceğinizi belirliyor.

Sıradaki

Bir sonraki yazıda endekslere geçiyoruz. BIST 100 tam olarak neyi ölçüyor, bir hisse endekse nasıl giriyor, endeks yükseldi cümlesi ne anlama geliyor.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.