Prospect teorisi
Kahneman ve Tversky’nin geliştirdiği prospect teorisi, insanların riskli kararları nasıl verdiğini anlatıyor.
Klasik teori, insanların beklenen değeri maksimize ettiğini varsayıyordu. Prospect teorisi, gerçekte böyle olmadığını gösterdi.
İki temel bulgu: insanlar kazançları ve kayıpları bir referans noktasına göre değerlendiriyor (mutlak servete göre değil), ve kayıplar kazançlardan daha ağır tartılıyor.
Kayıptan kaçınma ölçümü
Kayıptan kaçınma, deneylerde bir oranla ölçülüyor.
Katılımcılara kumar teklifleri sunuluyor: “Yazı gelirse şu kadar kazan, tura gelirse şu kadar kaybet.” Kaybı kabul etmek için ne kadar kazanç gerektiği ölçülüyor.
Tipik bulgu: insanlar bir kaybı kabul etmek için, o kaybın yaklaşık iki katı kazanç istiyor. Yani kayıp acısı, kazanç hazzının yaklaşık iki katı.
Bu oran (kayıptan kaçınma katsayısı), farklı deneylerde 1,5 ile 2,5 arasında ölçülüyor.
Piyasada nasıl görünür
Kayıptan kaçınma, piyasada birkaç şekilde ortaya çıkıyor.
Disposisyon etkisi. Kazananı erken satmak (kazancı kilitlemek), kaybedeni tutmak (kaybı gerçekleştirmemek). Kayıptan kaçınmanın doğrudan sonucu ve gerçek işlem verisinde ölçüldü.
Aşırı temkinli davranış. Düşüş sonrası uzun süre piyasadan uzak durmak. Kaybın acısı, geri dönüş kararını geciktiriyor.
Düşük volatilite tercihi. İnsanların oynak varlıklardan kaçınması, kısmen kayıptan kaçınmayla açıklanıyor.
Referans noktası meselesi
Prospect teorisinin en incelikli kısmı, referans noktası.
İnsanlar sonuçları mutlak değil, bir referansa göre değerlendiriyor. Ama referans ne? Alış fiyatı mı, en yüksek gördüğü değer mi, beklediği getiri mi?
Bu referans, kayıp mı kazanç mı hissettiğini belirliyor. Ve referans kayabiliyor. Bir yatırımcı önce alış fiyatını referans alır, sonra zirveyi.
Bir çalışma kayıptan kaçınma ölçüyorsa, referans noktasını nasıl tanımladığı kritik. Farklı referanslar, farklı sonuçlar veriyor.
Ölçüm zorlukları
Kayıptan kaçınmayı gerçek piyasada ölçmek zor.
Deneyde net: kumar teklifi, katsayı. Gerçek piyasada, referans noktasını bilmiyorsunuz ve birçok başka faktör karışıyor.
Ayrıca kayıptan kaçınma katsayısı kişiden kişiye ve durumdan duruma değişiyor. Tek bir evrensel sayı yok.
Bu yüzden “kayıptan kaçınma katsayısı 2” gibi bir ifade, ortalama bir eğilim, kesin bir sabit değil.
Nasıl okumalı
Bir kayıptan kaçınma çalışması okurken şunları sorun.
Deneysel mi, saha verisi mi? Deney net ölçüyor ama yapay; saha gerçekçi ama karışık.
Referans noktası nasıl tanımlanmış? Bu, kayıp/kazanç ayrımını belirliyor.
Katsayı hangi aralıkta? Tek bir kesin sayı değil, bir eğilim.
Ve piyasada nasıl göründüğü gösterilmiş mi? Disposisyon etkisi gibi saha kanıtı, teoriyi güçlendiriyor.
Sıradaki
Sıradaki yazıda aşırı güvenin nasıl ölçüldüğünü ele alıyoruz. Yatırımcıların kendilerine fazla güvenmesi, piyasada nasıl tespit edilir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.