İlk soru: kaynak ve çıkar
İddiayı kim ortaya atıyor ve ne çıkarı var?
Bir ürün satan biri mi? Pozisyon sahibi mi? Dikkat çekmek isteyen bir başlık mı?
Çıkar varsa, sayı seçilmiş ya da çerçevelenmiş olabilir. Bu, sayıyı yanlış yapmaz ama nasıl sunulduğunu sorgulatır.
İkinci soru: paydası ne
Bir yüzde ya da oran gördüğünüzde, neyin üstünden hesaplandığını sorun.
“Yüzde 80’i kaybediyor” — hangi grup, hangi dönem, hangi tanımla? Bir günlük işlemciler mi, uzun vadeli yatırımcılar mı? Hangi piyasa koşulunda?
Payda değişince oran değişiyor. Payda belirsizse, oran anlamsız.
Üçüncü soru: karşılaştırma var mı
Bir sayı, tek başına anlam taşımıyor. Neye göre?
“Yılda yüzde 200 kazandırdı” — o dönemde piyasa ne yaptı? Enflasyon ne? Başka stratejiler ne yaptı?
Karşılaştırma noktası olmadan, hiçbir performans sayısı iyi ya da kötü değil. Ve Türkiye’de: nominal mi reel mi?
Dördüncü soru: ne kadar örneklem
Sayı kaç gözleme dayanıyor?
“Bu gösterge her seferinde işe yaradı” — kaç sefer? Üç seferse, hiçbir şey ifade etmiyor. Örneklem yazımızda değindiğimiz gibi, az gözlem tesadüfü gerçek gibi gösteriyor.
Küçük bir örneklemden çıkarılmış bir “her zaman” iddiası, en zayıf iddialardan biri.
Beşinci soru: ne söylenmiyor
Sunulan sayının yanında ne gizleniyor?
“Kazananların yüzde 80’i bunu yaptı” — kaybedenlerin yüzde kaçı da yaptı? Koşullu olasılık yazımızdaki ters soru.
“Bu strateji yüzde 200 kazandırdı” — maksimum düşüşü ne? İşlem maliyeti dahil mi? Kaç strateji arasından seçildi?
Eksik olan bilgi, genelde en önemli bilgi.
Altıncı soru: yön doğru mu
Bir ilişki iddiasında, yönün doğru olduğundan emin olun.
“Başarılı yatırımcılar sabah erken kalkıyor” — erken kalkanların çoğu başarılı demek değil. A verildiğinde B mi, yoksa B verildiğinde A mı?
Koşullu olasılık tuzağı, gündelik istatistiklerde çok yaygın.
Kontrol listesi
Bir haber istatistiği gördüğünüzde hızla sorun.
Kim söylüyor, ne çıkarı var?
Oranın paydası ne, neyin üstünden hesaplanmış?
Neye göre karşılaştırılıyor? (Türkiye’de: enflasyon dahil mi?)
Kaç gözleme dayanıyor?
Ne söylenmiyor, hangi bilgi eksik?
İlişkinin yönü doğru mu?
Bu altı soru otuz saniye sürüyor ve karşınıza çıkan istatistiklerin çoğunu yerine oturtuyor.
Şüphe ama sinizm değil
Bir uyarı: amaç her sayıyı reddetmek değil.
Bazı istatistikler doğru, faydalı ve dürüst sunulmuş. Amaç, hangilerinin öyle olduğunu ayırt etmek.
Her sayıya körü körüne inanmak da, her sayıyı reddetmek de düşünmemek demek. Doğru olan, hızlı bir süzgeçten geçirip hangilerine ne kadar güveneceğine karar vermek.
Bu süzgeç, zamanla otomatik hale geliyor. Ve gördüğünüz sayısal dünyayı değiştiriyor.
Sıradaki
Serinin son yazısında bütün bu araçları bir okuma çerçevesinde topluyoruz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.