Endeks yükseldi ne demek: BIST 100 tam olarak neyi ölçüyor

Her akşam haberlerde bir sayı söyleniyor. Bu sayının ne olduğunu, nasıl hesaplandığını ve neyi göstermediğini bilmek, piyasayı okuma biçiminizi değiştiriyor.

Endeks bir portföyün fiyatı

En basit tanımı şu: endeks, belirli kurallarla seçilmiş bir grup hissenin toplu değerini takip eden bir sayı.

Kendi başına bir anlamı yok. 10.000 sayısı size hiçbir şey söylemiyor. Anlamlı olan, dünkü değere göre ne kadar değiştiği.

Endeksi bir portföy gibi düşünebilirsiniz. İçinde belirli hisseler var, her birinin belirli bir ağırlığı var. Endeksin değeri, o portföyün değerinin nasıl değiştiğini gösteriyor.

Ağırlıklandırma her şeyi belirliyor

Bir endeksteki her hisse eşit etkiye sahip değil.

BIST endeksleri piyasa değeri ağırlıklı hesaplanıyor. Yani büyük şirketlerin endeks üzerindeki etkisi, küçük şirketlerden çok daha fazla.

Ayrıca fiili dolaşımdaki pay oranı da hesaba giriyor. Bir şirketin hisselerinin çoğu kurucu ailenin elindeyse ve borsada az kısmı dolaşıyorsa, endeksteki ağırlığı buna göre azaltılıyor. Mantığı şu: endeks yatırım yapılabilir bir portföyü temsil etmeli, alınamayacak hisseler ağırlık taşımamalı.

Bunun pratik sonucu önemli. Endeks yüzde 2 yükseldiğinde bu, içindeki 100 hissenin ortalama yüzde 2 yükseldiği anlamına gelmiyor. Birkaç büyük şirket sert yükselmiş, geri kalanların çoğu düşmüş olabilir.

Bu yüzden “endeks yükseldi ama benim hisselerim düştü” durumu son derece normal ve sık.

Hangi endeksler var

Birkaç ana grup var.

BIST 100 (XU100). En çok takip edilen, ana gösterge. 100 hisse içeriyor.

BIST 30 (XU030). En büyük ve en likit 30 hisse. Vadeli işlem sözleşmelerinin dayanağı olduğu için ayrıca önemli.

BIST 50, BIST Tüm. Kapsam farkları.

Sektör endeksleri. Bankacılık, sınai, hizmetler, teknoloji gibi. Kendi sektörünüze özel bir görüş almak için faydalı.

Tematik endeksler. Temettü endeksi, sürdürülebilirlik endeksi, katılım endeksleri gibi.

Sektör endekslerine bakmak, ana endeksin gizlediği hikayeyi görmenin en hızlı yolu. Endeks yatay dururken bankacılık sert düşüp sınai yükseliyorsa, o gün aslında hareketli bir gündür.

Endekse nasıl girilir çıkılır

Endeks bileşenleri sabit değil, belirli dönemlerde gözden geçiriliyor.

Seçim kriterleri genelde piyasa değeri ve işlem hacmi sıralamasına dayanıyor. Kurallar Borsa İstanbul tarafından yayınlanıyor ve dönem dönem güncelleniyor.

Bir hissenin endekse girmesi ya da çıkması fiyatını etkileyebiliyor. Sebebi şu: endeksi takip eden fonlar, kurallara göre o hisseyi almak ya da satmak zorunda. Bu zorunlu talep geçici bir fiyat hareketi yaratabiliyor.

Bu yüzden endeks değişiklik duyuruları takip edilen bir konu. Ama etkinin çoğu duyuru anında fiyatlanıyor, uygulama günü değil.

Fiyat endeksi ve getiri endeksi

Önemli bir ayrım.

Fiyat endeksi sadece fiyat değişimlerini takip eder. Şirket temettü dağıttığında hisse fiyatı düşer ve endeks de düşer, ama dağıtılan nakit hesaba katılmaz.

Getiri endeksi temettüleri de yeniden yatırılmış kabul eder.

Uzun dönemli karşılaştırmalarda hangisine baktığınız çok önemli. On yıllık bir grafikte fiyat endeksi ile getiri endeksi arasındaki fark ciddi olabiliyor.

Kendi performansınızı endeksle karşılaştırıyorsanız, doğru olan getiri endeksiyle karşılaştırmak. Çünkü siz de temettü alıyorsunuz.

Endeksi neden karşılaştırma ölçütü olarak kullanıyoruz

Bir yatırımcı olarak asıl sorunuz “para kazandım mı” değil. “Hiç uğraşmasaydım ne olurdu” olmalı.

Endeksi takip eden bir fon alıp hiçbir şey yapmasaydınız belli bir getiri elde edecektiniz. Hisse seçmek, analiz yapmak, işlem yapmak için harcadığınız zaman ve para ancak bunu aşarsanız değer üretmiş olur.

Bu karşılaştırmayı yapmak rahatsız edici olabiliyor ama yapmadan kendinizi değerlendiremezsiniz.

Doğru karşılaştırma için üç şeye dikkat: aynı dönemi kullanın, getiri endeksi kullanın, ve kendi getirinizi işlem maliyetleri ve vergiler sonrası hesaplayın.

Endeksin gizlediği şeyler

Endeks güçlü bir özet ama bazı şeyleri göstermiyor.

Hisse bazında dağılım. Yukarıda anlattık. Endeks yükselirken hisselerin çoğu düşüyor olabilir.

Hayatta kalma yanlılığı. Endeks içeriği sürekli güncelleniyor. Kötü performans gösteren şirketler zamanla çıkarılıyor, iyi performans gösterenler giriyor. Bu, endeksin uzun vadeli getirisini doğal olarak yukarı çekiyor.

Enflasyon. Nominal endeks getirisi, satın alma gücü artışı demek değil.

Sektör yoğunlaşması. BIST’te bankacılık ve holding ağırlığı yüksek. Endeksi aldığınızda aslında belirli sektörlere yoğun bir bahis yapmış oluyorsunuz.

Endeksi nasıl satın alırsınız

Bir endeksin kendisini alamazsınız çünkü o bir hesaplama. Ama onu takip eden araçları alabilirsiniz.

Borsa yatırım fonları (ETF). Endeksi takip eden ve borsada hisse gibi işlem gören fonlar.

Endeks fonları. TEFAS üzerinden alınan, endeksi takip eden yatırım fonları.

İkisinin de detaylarına bu serinin fonlar bölümünde gireceğiz.

Pratik alışkanlıklar

Sadece ana endekse bakmayın, sektör endekslerine de göz atın. Aynı günün içinde çok farklı hikayeler olabiliyor.

Yükselen ve düşen hisse sayısına bakın. Endeksin yükselişinin ne kadar geniş tabanlı olduğunu gösterir.

Kendi portföyünüzü endeksle karşılaştırın ve bunu düzenli yapın. Yılda bir kez bile olsa yapın.

Ve uzun dönemli grafiklere bakarken getiri endeksi mi fiyat endeksi mi olduğunu kontrol edin.

Sıradaki

Bir sonraki yazıda halka arzları ele alıyoruz. Halka arz nedir, nasıl katılınır, dağıtım nasıl yapılır ve neden çoğu halka arz beklenen sonucu vermiyor.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.