Rasyolar: hangi oran neyi söyler, hangi eşiğe bakılır

Üç finansal tabloyu okuduktan sonra elinizde bir sürü sayı oluyor. Rasyolar, bu sayıları karşılaştırılabilir hale getiriyor.

Bir şirketin 500 milyon kâr etmesi tek başına bir şey ifade etmiyor. Kaç lira sermayeyle, ne kadar ciroyla ve ne kadar borçla ettiği önemli.

Rasyoları dört gruba ayırıyoruz.

1. Kârlılık rasyoları

Brüt kâr marjı. Brüt kâr bölü hasılat. Fiyatlama gücünü gösterir.

Faaliyet kâr marjı. Faaliyet kârı bölü hasılat. Esas işin verimliliği.

Net kâr marjı. Net kâr bölü hasılat. Her şeyden sonra kalan.

Özkaynak kârlılığı (ROE). Net kâr bölü özkaynak. Ortakların koyduğu her lira başına ne kazanıldığı.

ROE en çok kullanılan kârlılık ölçüsü ama bir tuzağı var: borçla yükseltilebiliyor. Şirket borçlanıp özkaynağını küçük tutarsa ROE mekanik olarak yükselir. Bu yüzden ROE’ye bakarken mutlaka borç seviyesine de bakın.

Aktif kârlılığı (ROA). Net kâr bölü toplam varlıklar. Borç etkisini içermediği için ROE’nin tamamlayıcısı.

Yatırılan sermaye kârlılığı (ROIC). Vergi sonrası faaliyet kârı bölü yatırılan sermaye. En bilgilendirici ölçülerden biri çünkü hem borcu hem özkaynağı kapsıyor ve sadece esas faaliyete bakıyor.

2. Borçluluk rasyoları

Net borç / FAVÖK. En önemli tek borç ölçüsü. Şirketin borcunu ürettiği nakde göre ölçer.

2’nin altı rahat. 3 civarı takip edilir. 4’ün üstü şirketin borcunun esiri olduğu anlamına gelir; faiz artışı ya da bir kötü çeyrek ciddi sorun yaratır.

Sektöre göre eşik değişir. İstikrarlı nakit üreten sektörlerde daha yüksek borç taşınabilir. Döngüsel sektörlerde daha düşük eşik gerekir çünkü FAVÖK çakılabilir.

Faiz karşılama oranı. FAVÖK bölü faiz gideri. Şirket faizini kaç kere ödeyebiliyor.

5’in üstü rahat. 2-3 arası gergin. 1’in altı şirketin faizini bile ödeyemediği anlamına gelir.

Borç / özkaynak. Kaldıraç seviyesi.

Net döviz pozisyonu. Türkiye’ye özgü ve kritik. Dipnotlarda ayrı tablo halinde. Negatifse ve büyükse, şirketin kârı kur hareketlerine bağımlı demektir.

3. Likidite rasyoları

Cari oran. Dönen varlıklar bölü kısa vadeli yükümlülükler. 1’in altı, kısa vadeli borçların dönen varlıklarla karşılanamadığı anlamına gelir.

Asit test oranı. Stoklar hariç dönen varlıklar bölü kısa vadeli yükümlülükler. Stokların satılamayabileceği varsayımıyla daha temkinli bir ölçü.

Nakit dönüşüm süresi. Stok devir süresi artı alacak tahsil süresi eksi borç ödeme süresi.

4. Değerleme rasyoları

Bunlar şirketi değil, hissenin fiyatını değerlendiriyor.

F/K (fiyat kazanç). Hisse fiyatı bölü hisse başına kâr. Şirketin kaç yıllık kârı kadar fiyatlandığı.

Mutlak bir eşiği yok. Aynı sektördeki şirketlerle ve şirketin kendi geçmişiyle karşılaştırın. Ve tek seferlik kârlar, döngüsellik ve borç yüzünden yanıltabildiğini unutmayın.

PD/DD (piyasa değeri / defter değeri). Şirketin piyasa değeri bölü özkaynak. Bankalarda ve varlık ağırlıklı şirketlerde daha anlamlı.

FD/FAVÖK (firma değeri / FAVÖK). Firma değeri, piyasa değeri artı net borç. Bu oran borcu fiyatın içine kattığı için F/K’ya göre daha eksiksiz.

Farklı sermaye yapılarına sahip şirketleri karşılaştırırken F/K yerine bunu kullanın.

Temettü verimi. Hisse başına temettü bölü fiyat. Yüksek olması her zaman iyi değil, çünkü paydası fiyat.

Rasyoları kullanırken üç kural

Bir tanesine bakmayın. Her oran resmin bir parçası. ROE yüksek görünen şirketin borcu yüksek olabilir. F/K düşük görünen şirket döngünün tepesinde olabilir.

Sektör içinde kalın. Bankada normal olan bir oran, perakendede alarm olabilir. Karşılaştırma her zaman aynı sektörde yapılmalı.

Seriye bakın. Tek dönem yanıltır. Üç yıllık seri hikayeyi anlatır. Bir yıllık kötü oran geçici olabilir, üç yıl üst üste bozulan oran yapısaldır.

Türkiye’de dikkat edilecekler

Enflasyon muhasebesi rasyoları değiştirdi. Özkaynak büyüdü, kâr çoğu şirkette geriledi. Yani ROE iki taraftan birden aşağı gitti. Düzeltme öncesi ve sonrası oranları yan yana koyup trend çizmeyin.

Parasal pozisyon kalemi kârı bozuyor. Borçlu şirket bu kalemden kâr yazıyor, nakit zengini şirket zarar. Kâr bazlı oranları yorumlarken bu kalemi ayırın.

Nominal büyüme yanıltıyor. Ciro yüzde 70 arttı cümlesi, enflasyon yüzde 65 ise reel yüzde 3 demek.

Nereden başlanır

Yeni başlıyorsanız üç oranla başlayın: net borç / FAVÖK, faaliyet marjı trendi ve FD / FAVÖK.

Birincisi şirketin ayakta olup olmadığını, ikincisi işin iyiye mi kötüye mi gittiğini, üçüncüsü fiyatın makul olup olmadığını söylüyor.

Diğerlerini zaman içinde ekleyin. Yirmi oran hesaplayıp hiçbirini yorumlayamamaktansa, üç oranı gerçekten anlamak daha faydalı.

Sıradaki

Bir sonraki yazıda değerleme yöntemlerine geçiyoruz. Bir şirketin ne kadar ettiğini hesaplamanın yolları neler ve hangisi ne zaman kullanılır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.