Bir hisseye derinlemesine bakmak saatler alır. Ama çoğu hisse o saatleri hak etmiyor. Elemek, seçmekten çok daha hızlı olmalı.
Aşağıdaki beş kontrol, bir şirketin finansal olarak sağlıklı olup olmadığını on dakikada söyler. Sağlıklıysa detaya girersiniz, değilse listeden çıkarırsınız.
1. Net borç FAVÖK
En önemli tek oran bu. Şirketin borcunu, ürettiği nakde göre ölçer.
Net borç, toplam finansal borçtan nakit ve nakit benzerlerini çıkarınca kalan. FAVÖK ise faiz, vergi ve amortisman öncesi kâr.
Oran 2’nin altındaysa rahat. 3 civarı takip edilir. 4’ün üstündeyse şirket borcunun esiri demektir, faiz artışları ya da bir kötü çeyrek ciddi sorun yaratır.
Sektöre göre eşik değişir. Enerji ve altyapı gibi istikrarlı nakit üreten sektörlerde daha yüksek borç taşınabilir. Döngüsel sektörlerde daha düşük eşik gerekir çünkü FAVÖK çakılabilir.
2. Faiz karşılama oranı
FAVÖK’ü faiz giderine bölün. Şirket faizini kaç kere ödeyebiliyor.
5’in üstü rahat. 2 ile 3 arası gerginlik. 1’in altındaysa şirket faizini bile ödeyemiyor demektir, borçla borç çevirme durumu var.
Türkiye’de yüksek faiz dönemlerinde bu oran hızla bozulabiliyor. Şirketin borcu değişken faizli mi sabit faizli mi, bunu bilmek de önemli.
3. Döviz pozisyonu
Türkiye’ye özgü ve sık atlanan kalem. Şirketin döviz cinsinden varlıkları ile yükümlülükleri arasındaki fark.
Gelirleri TL, borcu dolar olan bir şirket kur artışında iki taraftan birden vurulur. Bu tek başına birçok şirketin başını yakmış bir konudur.
Dipnotlarda net yabancı para pozisyonu tablosu vardır. Negatifse ve büyükse, şirketin kâr tablosu kur hareketlerine bağımlı demektir. Bu durumda operasyonel performansı görmek için kur farkı etkisini ayıklamanız gerekir.
4. Nakit dönüşüm süresi
Şirket parasını ne kadar sürede geri alıyor. Stok devir süresi artı alacak tahsil süresi eksi borç ödeme süresi.
Sayı düşükse şirket nakit üretiyor. Yüksekse şirket büyüdükçe daha çok işletme sermayesi yakıyor demektir, yani büyüme nakit tüketiyor.
Asıl bakılacak şey trend. Süre yıllar içinde uzuyorsa bu bir uyarı işareti. Genelde ya stoklar birikiyordur ya da alacaklar tahsil edilemiyordur. İkisi de satışlar rakamına yansımadan önce görünür.
5. Faaliyet nakit akımı ile net kâr karşılaştırması
Şirket kâr yazıyor ama nakit üretiyor mu.
Faaliyetlerden gelen nakit akımını net kârla karşılaştırın. Uzun dönemde ikisi birbirine yakın olmalı. Faaliyet nakit akımı sürekli net kârın çok altındaysa, kâr muhasebesel kaynaklardan geliyor demektir.
Bu tek başına sahtekarlık anlamına gelmez, işletme sermayesi büyümesinden de kaynaklanabilir. Ama sebebini anlamadan geçmeyin.
Beşi bir arada
Bu beş kontrolü aynı ekranda görebiliyorsanız iş gerçekten on dakika sürer. Ayrı ayrı bilanço açıp hesaplamaya kalkarsanız her şirket için yarım saat gider.
Kontrollerden herhangi birinde kırmızı bayrak varsa şirketi hemen elemek gerekmiyor. Sebebini bir cümleyle açıklayabiliyorsanız devam edin. Açıklayamıyorsanız, o şirkete daha fazla zaman harcamanın gerekçesi yok.
Ne bu liste söylemez
Şirketin iyi bir yatırım olup olmadığını söylemez. Sadece finansal olarak ayakta olup olmadığını söyler.
Sağlıklı ama çok pahalı bir şirket kötü bir yatırım olabilir. Borçlu ama toparlanmakta olan bir şirket iyi bir yatırım olabilir. Bu liste değerleme yapmaz, eleme yapar.
Ayrıca bu oranlar tek bir dönem için hesaplandığında yanıltıcı olabilir. Mümkünse üç yıllık seriye bakın. Bir yıllık kötü oran geçici olabilir, üç yıl üst üste bozulan oran yapısal bir sorundur.
Uygulamada
Finansal sağlık sekmesinde bu beş oran ve birkaç tanesi daha, üç yıllık seriyle birlikte tek ekranda duruyor. Sektör ortalamasıyla karşılaştırma da aynı yerde, çünkü mutlak eşiklerden çok sektör içi konum anlamlı.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.