Wiki›Oranlar ve Değerleme
Özkaynak Kârlılığı
Özkaynak kârlılığı (ROE), şirketin son 12 ayda elde ettiği net kârın özkaynaklarına oranıdır. Ortakların şirkette bıraktığı her 100 liranın yılda kaç lira kâr ürettiğini gösterir; borçla yükseltilebildiği için kaldıraçla birlikte okunur.
Bir ortaklığa 1 milyon TL koyan kişi, yıl sonunda işletmenin 200 bin TL kâr ettiğini görürse sermayesi yüzde 20 getiri sağlamış olur. Özkaynak kârlılığı bu hesabın şirket için yapılmış hâlidir: ortakların şirkette bıraktığı sermaye bir yılda ne kadar kâr üretti?
Nasıl hesaplanır
Sonuç yüzde olarak okunur. Pay bir yıl boyunca biriken kârdır, payda ise bilanço günündeki özkaynaktır. Yıl ortasındaki bir bilançoda yalnız ilk altı ayın kârı kullanılırsa oran olduğunun yaklaşık yarısı kadar çıkar; bu yüzden kâr son 12 aya tamamlanır.
Örnek
Aynı kârı farklı sermaye ve borç yapısıyla üreten iki şirket:
| Şirket A | Şirket B | |
|---|---|---|
| Son 12 ayın net kârı | 200 Mn TL | 200 Mn TL |
| Özkaynaklar | 1.000 Mn TL | 2.000 Mn TL |
| Toplam varlıklar | 4.000 Mn TL | 2.500 Mn TL |
| Özkaynak kârlılığı | yüzde 20 | yüzde 10 |
| Aktif kârlılığı | yüzde 5 | yüzde 8 |
A, aynı kârı yarı sermayeyle ürettiği için özkaynak kârlılığında iki kat önde görünür. Ancak A’nın varlıklarının dörtte üçü borçla finanse edilmiştir. Varlıkların tamamına bakan aktif kârlılığında ise B öndedir: A’nın yüksek oranı işinin daha kârlı olmasından değil, daha çok borç kullanmasından gelir.
Nasıl yorumlanır
- Yüksek oran sermayenin verimli kullanıldığını gösterir. Kaynağı ayrıca sorulur: yüksek kâr marjı mı, varlıkların hızlı dönmesi mi, yoksa borç mu?
- Enflasyonla birlikte okunur. Fiyatların hızla arttığı dönemlerde kâr da nominal olarak büyür. Enflasyonun altında kalan özkaynak kârlılığı, sermayenin satın alma gücünü korumadığını gösterir.
- Kıyas aynı sektör içinde anlamlıdır. Bankalar gibi yüksek kaldıraçla çalışan sektörlerin olağan düzeyi sanayi şirketlerinden farklıdır.
- Tek dönem yerine seyir izlenir. Birkaç yıllık yükseliş ya da düşüş, tek bir dönemin değerinden daha çok şey anlatır.
Dikkat
- Özkaynak eksiye düştüğünde oran anlamını yitirir: zarar eden ve özkaynağı eksi olan şirkette iki eksi sayının bölümü artı bir sonuç verir.
- Hisse geri alımı ve yüksek temettü özkaynağı küçültür; iş aynı kalsa da oran yükselir.
- Arsa satışı ya da değer artışı gibi tek seferlik kazançlar kârı ve oranı geçici olarak şişirir.
Finemar'da bu sayı
Son 12 ayın ana ortaklığa düşen net kârı, son bilançodaki ana ortaklığa ait özkaynaklara bölünür; azınlık paylarına ait kâr ve özkaynak hesaba girmez. Payda dönem sonundaki özkaynaktır, dönem başıyla ortalaması alınmaz. Bu güncel değer BIST Hisseler tablosunda ve Özet Analiz’de kullanılır; özkaynak sıfır ya da eksiyse boş bırakılır. Rasyo Analizi’nin oran tablosunda aynı oran her dönem için, o döneme kadarki son 12 ayın kârıyla ayrıca hesaplanır; Değerlendirme görünümünde değer sektör ortancasına göre renklendirilir, ortanca bulunamazsa hissenin kendi geçmiş ortalaması kullanılır. Banka ve sigorta şirketlerinde oran kendi bilanço şablonlarından okunur; yüzde 300’ü aşan ya da eksi yüzde 300’ün altında kalan sonuç gösterilmez.
Derinlemesine
DuPont ayrıştırması
Özkaynak kârlılığı üç oranın çarpımına ayrılabilir:
Net kâr marjı satışların ne kadarının kâra dönüştüğünü, aktif devir hızı varlıkların ne kadar satış ürettiğini, kaldıraç (toplam varlıkların özkaynaklara oranı) borç kullanımını ölçer. Aynı özkaynak kârlılığına bir şirket yüksek marjla, öteki yüksek borçla ulaşmış olabilir; ayrıştırma bu farkı görünür kılar.
Ortalama özkaynakla hesap
Ders kitaplarında payda çoğu zaman dönem başı ve dönem sonu özkaynağın ortalamasıdır. Yıl içinde özkaynağı hızla büyüyen şirkette dönem sonu değeri oranı biraz düşük, özkaynağı küçülen şirkette biraz yüksek gösterir. Farklı kaynaklardaki değerlerin birbirini tutmaması çoğu zaman bu tercihten kaynaklanır.
Enflasyon muhasebesi
2023 yıl sonundan beri bilançolar enflasyona göre düzeltiliyor. Özkaynak kalemleri her dönem güncel paraya taşındığı için düzeltme öncesi yıllarla yapılan kıyaslar yanıltıcı olabilir; seyir izlenirken bu kırılma göz önünde tutulur.
Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir; eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır.