Wiki›Borsa Temelleri
Kaldıraçlı İşlem
Kaldıraçlı işlem, yatırımcının kendi parasından daha büyük bir pozisyonu borç ya da teminat yoluyla taşımasıdır. Kredili pay alımı ve vadeli işlem sözleşmeleri en bilinen örnekleridir. Kazancı da kaybı da aynı katla büyütür; küçük bir fiyat hareketi bütün sermayeyi götürebilir.
200.000 TL peşinat ve 800.000 TL krediyle 1 milyon TL’lik bir ev alınırsa, evin değeri yüzde 10 arttığında 100.000 TL kazanılır: peşinata göre yüzde 50. Ev yüzde 10 değer kaybederse aynı hesapla peşinatın yarısı gider, kredi borcu ise olduğu gibi durur. Kaldıraç, borsada bu düzenin kurulmasıdır.
Nasıl işler
Kaldıraç başlıca iki yolla kurulur:
- Kredili işlem: aracı kurum pay almak için yatırımcıya kredi verir, alınan paylar bu kredinin teminatı olur ve borca faiz işler. Fiyat düştükçe yatırımcının kendi payı erir; belirlenen düzeyin altına inince teminatı tamamlaması istenir, tamamlanmazsa paylar satılarak borç kapatılır.
- Vadeli işlem sözleşmesi: ileri bir tarihte belirli bir fiyattan alım ya da satım sözleşmesidir. Sözleşmenin tamamı değil yalnız bir kısmı kadar teminat yatırılır; kazanç ve kayıp her gün teminat hesabına yansıtılır.
Döviz ve emtia üzerine kurulan kaldıraçlı alım satım işlemleri de aynı mantıkla, küçük bir teminatla büyük pozisyon taşıyarak işler.
Örnek
Kendi parası 10.000 TL olan üç yatırımcı aynı hisseye farklı büyüklükte pozisyon açar. Faiz ve masraflar hariç sonuçlar:
| Fiyat değişimi | Kaldıraçsız | İki kat | Beş kat |
|---|---|---|---|
| Yüzde 10 artış | +1.000 TL | +2.000 TL | +5.000 TL |
| Yüzde 10 düşüş | −1.000 TL | −2.000 TL | −5.000 TL |
| Yüzde 20 düşüş | −2.000 TL | −4.000 TL | −10.000 TL |
Beş kat kaldıraçla yüzde 20’lik bir düşüş yatırımcının bütün parasını götürür; kaldıraçsız yatırımcı aynı düşüşte parasının beşte birini kaybeder. Gerçekte teminat tamamlama çağrısı bu noktadan önce gelir ve pozisyon zararına kapatılarak kayıp kesinleşir.
Nasıl yorumlanır
- Kaldıraç kazancı ve kaybı aynı katla büyütür. Beklenen yön değişmez, yalnız sonuçların dağılımı genişler.
- Kaybı telafi etmek zorlaşır. Parasının yarısını kaybeden yatırımcının başa dönmesi için kalan parasını ikiye katlaması gerekir.
- Borcun maliyeti eşiği yükseltir. Kredili işlemde pozisyonun getirisi faizi aşmadıkça kaldıraç kazancı büyütmez, azaltır.
- Doğru yön yetmez, zamanlama da gerekir. Fiyat sonunda beklenen yöne gitse bile arada gelen bir dalgalanma teminat çağrısıyla pozisyonu kapattırabilir.
Dikkat
- Fiyat bir günden ötekine sert boşlukla açılırsa teminat sıfırın altına inebilir; vadeli işlemlerde yatırılan paradan fazlası kaybedilip borç doğabilir.
- Zorunlu kapatma çoğu zaman fiyatın en düşük olduğu, piyasanın en gergin olduğu anlara denk gelir; kâğıt üzerindeki kayıp o anda kalıcı hale gelir.
- Faiz ve masraflar pozisyon açık kaldığı her gün işler; uzun süre taşınan kaldıraçlı pozisyonda bu maliyet getiriyi belirgin biçimde aşındırır.
- Finemar’ın analiz modelleri, stratejileri ve Portföy Optimizatörü yalnız alım yönlüdür; hesaplarında kaldıraç ve açığa satış kullanılmaz.
Derinlemesine
Oynaklık kaybı
Kaldıraç her gün yeniden ayarlanıyorsa, yön değiştiren bir piyasada fiyat başladığı yere dönse bile kayıp oluşur. Fiyat bir gün yüzde 10 artıp ertesi gün yüzde 10 düşerse 100 TL’lik pozisyon kaldıraçsız 99 TL’ye iner. Üç kat kaldıraçla aynı iki gün 100 TL’yi önce 130 TL’ye çıkarır, sonra 91 TL’ye indirir. Dalgalanma büyüdükçe bu aşınma da büyür.
Şirketlerde kaldıraç
Kaldıraç yalnız yatırımcının değil şirketlerin de kararıdır. Borçla büyüyen bir şirkette faaliyet kârındaki küçük bir değişim, faiz gideri sabit kaldığı için net kâra çok daha büyük yansır. Bilançodaki borcun özkaynağa ya da varlıklara oranı bu riskin ölçüsüdür; borçlu bir şirketin hissesini kaldıraçsız almak da dolaylı yoldan kaldıraç taşımak demektir.
Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir; eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır.