Wiki›Borsa Temelleri
Hisse Senedi
Hisse senedi, bir şirketin sermayesinden pay sahibi olunduğunu gösteren menkul kıymettir. Pay sahibi şirketin ortağı olur; kârından pay alma, genel kurulda oy kullanma ve sermaye artırımına öncelikle katılma hakları kazanır.
Dört arkadaş eşit parayla bir fırın açarsa her biri fırının dörtte birinin sahibi olur: kârın dörtte biri ona düşer, kararlarda dörtte bir söz hakkı vardır. Borsadaki şirketler aynı mantıkla milyonlarca eşit parçaya bölünür; bu parçaların her birine pay, payı temsil eden kıymete hisse senedi denir.
Nasıl işler
Şirketin sermayesi eşit paylara bölünür. Pay sahibi, payı oranında şirketin ortağıdır ve şu haklara sahip olur:
- Kâr payı hakkı: genel kurul kârın bir kısmını dağıtmaya karar verirse her paya eşit tutar düşer.
- Oy hakkı: pay sahibi genel kurulda şirketin yönetimine dair kararlarda oy kullanır.
- Yeni pay alma hakkı: şirket sermaye artırırsa mevcut ortaklar yeni payları öncelikle alabilir.
- Tasfiyeden pay: şirket kapanırsa borçlar ödendikten sonra kalan varlıklar ortaklara dağıtılır.
Şirket halka arz edildiğinde paylarının bir kısmı borsada işlem görmeye başlar. Bundan sonra fiyatı şirket değil, alıcıların ve satıcıların buluştuğu borsa belirler. Pay sahibinin getirisi iki kaynaktan gelir: fiyattaki değişim ve dağıtılan kâr payı.
Örnek
Toplam 100 milyon payı olan Şirket A’dan 1.000 pay alınmış olsun. Bu, şirketin yüzde 0,001’ine ortak olmak demektir. Şirket yıl içinde 50 Mn TL kâr payı dağıtırsa pay başına 0,50 TL, 1.000 paya 500 TL düşer.
| Alışta | Bir yıl sonra | |
|---|---|---|
| Hisse fiyatı | 20 TL | 25 TL |
| 1.000 payın değeri | 20.000 TL | 25.000 TL |
| Alınan kâr payı | 0 TL | 500 TL |
Fiyat farkından 5.000 TL, kâr payından 500 TL gelir; toplam kazanç 5.500 TL, yani yüzde 27,5’tir. Fiyat 25 TL yerine 15 TL’ye inseydi kâr payına rağmen elde 15.500 TL kalır, kayıp 4.500 TL olurdu.
Nasıl yorumlanır
- Fiyat tek başına pahalılık göstermez. 200 TL’lik bir hisse 20 TL’lik bir hisseden pahalı sayılmaz; şirketlerin pay sayısı farklıdır. Kıyas piyasa değeri ve çarpanlarla yapılır.
- Fiyat geleceğe dair beklentiyi taşır. Bugünkü kâr iyi olsa da piyasa gelecekte gerileme bekliyorsa fiyat düşebilir.
- Ortak, alacaklılardan sonra gelir. Şirket zor duruma düşerse önce bankalara ve tedarikçilere ödeme yapılır; pay sahibine kalan en son hesaplanır.
Dikkat
- Kayıp yatırılan parayla sınırlıdır, ama bu paranın tamamı gidebilir: şirket iflas ederse pay değersizleşir.
- Kâr payı dağıtmak zorunlu değildir; kâr eden bir şirket bütün kârını yatırıma ayırabilir.
- Şirket bedelli sermaye artırımı yaptığında yeni paylara katılmayan ortağın şirketteki oranı küçülür.
- Bazı şirketlerde belirli pay grupları yönetim kurulu üyesi seçme gibi imtiyazlar taşır; borsada işlem gören paylar çoğu zaman imtiyazsız gruptadır.
Derinlemesine
Nominal değer ve piyasa fiyatı
Payın üzerinde yazan tutar nominal değerdir; Borsa İstanbul’daki şirketlerde genellikle 1 TL’dir ve şirketin ödenmiş sermayesini pay sayısına bağlar. Piyasa fiyatı ise borsada oluşur ve nominal değerden çok farklı olabilir: 1 TL nominal değerli bir pay, şirketin büyüklüğüne ve beklentilere göre 5 TL’den de 500 TL’den de işlem görebilir.
Hisse senedi ile tahvil farkı
Tahvil sahibi şirkete borç vermiştir: önceden belli faizi ve anaparayı alır, şirketin kârı artsa da bu tutar değişmez. Hisse sahibi ise ortaktır: kâr arttıkça kazancı büyüyebilir, kâr azaldığında küçülür. Şirket zora girdiğinde tahvil sahibi önce, hisse sahibi en son ödeme alır; bu yüzden hisse senedinin getirisi de riski de daha geniş bir aralıkta dalgalanır.
Kaydi pay
Borsada işlem gören paylar kâğıt olarak basılmaz; Merkezi Kayıt Kuruluşu’nda yatırımcının adına elektronik kayıt olarak tutulur. Yatırımcı aracı kurumunu değiştirdiğinde paylar bu kayıt üzerinden yeni kuruma aktarılır.
Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir; eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır.