Wiki›Borsa Temelleri
Açığa Satış
Açığa satış, elde bulunmayan bir payın ödünç alınarak satılması ve ileride daha düşük fiyattan geri alınıp iade edilmesiyle fiyat düşüşünden kazanç hedefleyen işlemdir. Kazancı sınırlı, kaybı ise teorik olarak sınırsızdır.
Bir arkadaştan ödünç alınan kitap bugün 100 TL’ye satılır, bir süre sonra aynı kitap 70 TL’ye bulunup arkadaşa geri verilirse aradaki 30 TL cepte kalır. Kitabın fiyatı 150 TL’ye çıkarsa kitabı geri vermek için 150 TL ödemek gerekir ve 50 TL kaybedilir. Açığa satış borsada bu düzenin paylarla kurulmuş halidir.
Nasıl işler
Açığa satan yatırımcı elinde olmayan payı satar; satılan pay bir başkasından ödünç alınır. Pozisyon, aynı miktarda payın ileride geri alınıp ödünç verene iade edilmesiyle kapanır.
Ödünç alınan pay için ödünç verene bir ücret ödenir. Pozisyon açık kaldığı sürece şirket kâr payı dağıtırsa bu tutar da ödünç verene ödenir. Aracı kurum pozisyon karşılığında teminat ister; fiyat yükseldikçe teminatın tamamlanması gerekir. Düzenleyici kurumlar sert düşüş dönemlerinde açığa satışı bazı hisselerde ya da bütün piyasada kısıtlayabilir.
Örnek
100 TL’den 100 payla açılan iki zıt pozisyonun, fiyat farklı yerlere gittiğinde sonucu (maliyetler hariç):
| Fiyatın gittiği yer | Alım | Açığa satış |
|---|---|---|
| 0 TL | −10.000 TL | +10.000 TL |
| 70 TL | −3.000 TL | +3.000 TL |
| 130 TL | +3.000 TL | −3.000 TL |
| 300 TL | +20.000 TL | −20.000 TL |
Alım yapan en fazla yatırdığı 10.000 TL’yi kaybedebilir, kazancının ise üst sınırı yoktur. Açığa satışta durum tersidir: fiyat sıfıra inse bile kazanç 10.000 TL’de durur, fiyat yükseldikçe kayıp büyümeye devam eder.
Nasıl yorumlanır
- Kazanç sınırlı, kayıp sınırsızdır. Bir hissenin fiyatı en fazla sıfıra iner ama ne kadar yükseleceğinin sınırı yoktur.
- Zaman açığa satanın aleyhine işler. Ödünç ücreti ve kâr payı ödemeleri pozisyon açık kaldıkça birikir; düşüş beklenenden geç gelirse beklerken maliyet büyür.
- Açığa satılan payların oranı bir beklenti göstergesidir. Fiilen dolaşan payların büyük kısmı açığa satılmışsa piyasada düşüş beklentisi yaygındır; bu aynı zamanda ani bir yükselişte kapatma alımlarının yığılabileceği anlamına gelir.
Dikkat
- Fiyat yükselişi kendini besleyebilir: zarar eden açığa satıcılar pay geri almak zorunda kaldıkça alımlar fiyatı daha da yükseltir. Bu sıkışma birkaç günde çok büyük kayıplar doğurabilir.
- Teminat tamamlanamazsa ya da ödünç veren payını geri isterse pozisyon yatırımcının seçmediği, çoğu zaman en kötü anda kapatılır.
- Ani yasaklar ve kısıtlar, açık bir pozisyonu kapatmayı ya da yenisini açmayı beklenmedik biçimde zorlaştırabilir.
- Finemar’ın analiz modelleri, stratejileri ve Portföy Optimizatörü yalnız alım yönlüdür; hiçbir hesapta açığa satış ya da kaldıraç kullanılmaz. Portföy sayfasında da elde bulunandan fazla pay çıkarılamaz.
Derinlemesine
Fiyat oluşumundaki yeri
Açığa satış, fiyatı fazla iyimser bulan yatırımcının görüşünü fiyata yansıtmasının yoludur. Açığa satış yasak olduğunda yalnız iyimserler işlem yapabildiği için fiyatların bir süre olması gerekenden yüksek kalabileceği tartışılır. Öte yandan sert düşüşlerde açığa satışın panik satışlarını hızlandırdığı da ileri sürülür; düzenleyicilerin kriz dönemlerinde kısıt getirmesinin gerekçesi budur.
Vadeli işlemde kısa pozisyon
Düşüş yönündeki pozisyon pay ödünç alınmadan vadeli işlem sözleşmesi satılarak da kurulabilir. Bu yolda ödünç ücreti yoktur ama kaldıraç vardır: küçük bir teminatla büyük bir pozisyon taşınır. Fiyat yükseldiğinde kayıp, açığa satıştaki gibi sınırsız büyüyebilir ve teminattan çok daha hızlı erir.
Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir; eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır.